સોશિયલ મીડિયા માર્ગદર્શિકા પત્રકારત્વને નબળું બનાવી રહી છે

| Updated: July 4, 2021 4:02 pm

દેશની ખ્યાતનામ મીડિયા સંસ્થામાં કાર્યરત મિત્ર અને વરિષ્ઠ પત્રકારનો ફોન આવ્યો.  મારા આ મિત્રએ કહ્યું, એક સમાચાર છે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો છો.  મેં પૂછ્યું, સમાચાર સારા છે,  તમે એ ખબર નો પોતે કેમ નથી ઉપયોગ કરતા ?   અને જો તમે ચલાવવા માંગતા નથી, તો ટ્વીટ તો કરો  તમારી પાસે ટ્વિટર પર લાખો ફોલોઅર્સ છે અને તમારું ટ્વિટર હેન્ડલ પણ વેરિફાઇડ છે .  હું  કહી નથી  શકતો તેમને  શું કહ્યું.  પહેલા મને આશ્ચર્ય થયું પણ થોડા સમય પછી મને સમજાયું કે તેમની  મીડિયા સંસ્થાના સોશિયલ મીડિયા માર્ગદર્શિકા દ્વારા તેમના હાથ બંધાયેલા છે.  ખરેખર, એક તરફ મારા જેવા ઘણા લોકોને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા અવાજ આપવામાં આવ્યો છે, બીજી તરફ મોટી મીડિયા સંસ્થાઓના પત્રકારો સોશિયલ મીડિયાની  માર્ગદર્શિકા હેઠળ તેમની સંસ્થાઓ દ્વારા બંધાયેલા છે.  જ્યારે સોશિયલ મીડિયા પર તમારા મંતવ્યો વ્યક્ત કરવાની સ્વતંત્રતા એ ખાતરી છે કે તમે અને હું બાંયધરી તરીકે લઈએ છીએ, મોટા મીડિયા સંસ્થાઓની સોશિયલ મીડિયા માર્ગદર્શિકાઓ તેમની કલમ જકડી રાખી છે .  જો કે હું આ માર્ગદર્શિકા વિશે પહેલાથી જ જાણતો હતો, પરંતુ તે દિવસે મને ચોક્કસ એની આડઅસરો વિશે જાણ થઈ.  આ વાત મારી અને મારા મિત્રની નથી  પરિસ્થિતિ આજે એવી છે કે એવા ઘણા નાના-મોટા પત્રકારો છે જેઓ દેશના મોટા અખબારો, ન્યૂઝ ચેનલોમાં કામ કરે છે, પરંતુ જો તેઓ ઇચ્છે તો પણ તેઓ સરકાર અથવા કોઈ ખાસ પક્ષ વિરુદ્ધ ખુલ્લેઆમ લખી શકતા નથી કારણ કે આવી પોસ્ટ તમને બેરોજગાર બનાવી શકે છે.  મોટા સંગઠનમાં કામ કરતા મોટાભાગના પત્રકારોએ ચેનલ પર અથવા અખબારમાં ત્યાંની સંપાદકીય લાઇન શું છે તે લખવું પડે છે, પરંતુ તેઓએ તેમના અંગત હેન્ડલ પરથી ટ્વિટ કરતા પહેલા એક હજાર વાર વિચાર કરવો પડે છે 

 કેવી રીતે નબળી પડી રહી છે કલમ ની ધાર ?

મીડિયામાં  સોશિયલ મીડિયા માર્ગદર્શિકાને સમજવા માટે, તમારે પહેલા મીડિયાના વ્યવસાય વિશે થોડુંક સમજવું પડશે. આજથી લગભગ પાંચ વર્ષ પહેલાં, મીડિયા સંસ્થાઓ વર્ષમાં એકવાર એક મોટો કાર્યક્રમ યોજતી હતી, જેમાં દેશના મોટા નેતાઓ, ફિલ્મ જગતના મોટા ચહેરાઓ, સાહિત્ય સાથે સંકળાયેલા લોકો. બધાએ હાજરી આપતા હતા .  ઘણીવાર ફાઇવ સ્ટાર હોટલ અથવા મોટા સ્થળે આયોજિત, મીડિયા કંપનીઓએ પણ આ ઇવેન્ટ્સ અથવા વિશેષ ઇવેન્ટ્સ દ્વારા જાહેરાતથી સારો નફો મેળવતા હતા .  પરંતુ આ નફો આજે પત્રકારોની કલમની  તાકાતને  નબળી બનાવવા માટે જવાબદાર બની રહ્યો છે.  હકીકતમાં, આ વાર્ષિક ઇવેન્ટ્સમાંથી કમાણીના લોભમાં, ઘણા અખબારો અને ટીવી ચેનલોએ આવી ઘટનાઓની સંખ્યામાં વધારો કર્યો,પેહલા  છ મહિના, પછી ત્રણ મહિના અને હવે દર મહિને એક મોટી ઇવેન્ટ યોજાવાની  શરૂઆત થઈ.   ધીમે ધીમે બજાર અને નફો મોટા મોટા માધ્યમો તેની સાથે આગળ વહેવા લાગ્યા જ્યાં સુધી આવા કાર્યક્રમો વર્ષમાં ફક્ત એક કે બે વાર યોજવામાં આવતા હતા ત્યાં સુધી આ કાર્યક્રમોમાં પણ ગૌરવ રહેતું અને મોટી હસ્તીઓ પણ આ કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવા તૈયાર રહેતી.  પરંતુ જલદી જ વિશેષ કાર્યક્રમોના નામે દર મહિને આવા કાર્યક્રમો શરૂ થતાં જ નેતાઓનો ભાવ વધવા લાગ્યો ગી.  જ્યાં સુધી આવી ઘટનાઓ વર્ષમાં એકવાર બનતી, ત્યાં સુધી નેતાઓ પણ લાઇનમાં ઉભા રહેતાં અને અમને બોલાવતા, પણ હવે બધું બદલાઈ ગયું છે.  તે પણ એવી રીતે સમજી શકાય છે કે મોટા નેતાઓ પણ સમજી ગયા હતા, તેમના વિના આવા કાર્યક્રમો થઈ શકતા નથી.  જ્યારે સિતારાઓએ  આવી ઘટનાઓ માટે વધુ પૈસાની માંગણી કરી હતી, ત્યારે રાજકારણીઓએ મંત્રીની ભાવ  ખાવાનું શરૂ કર્યું હતું.  સ્થિતિ એવી બની ગઈ છે કે જો કોઈ નેતા અથવા મંત્રી આ કાર્યક્રમમાં આવવાની ના પાડે તો બીટ રિપોર્ટરની નોકરી જોખમમાં મુકાઈ જાય   જો તે પછી પણ આ મામલો અટકી ગયો હોત, તો તે એટલી ખરાબ ન થઈ હોત, સ્થિતિ એવી થઈ ગઈ છે કે જો નેતાજીને કોઈ પત્રકારનું કોઈ ટ્વીટ ના ગમે  તો પછી  જાન્યુઆરીમાં કરેલા ટ્વીટનું બહાનું બનાવીને ફેબ્રુઆરીમાં યોજાયેલા કાર્યક્રમમાંથી તેમનું નામ પાછું ખેંચી લેતા અને આવું કોઈ એક અખબાર, મેગેઝિન અથવા ચેનલ સાથે નથી થયું , પરંતુ ઘણી સંસ્થાઓ સાથે આવું બન્યું છે .  આ ઇવેન્ટ્સ પૂર્વનિર્ધારિત હોય છે, તેમની જાહેરાતો પણ પેહલાથી  નક્કી કરેલી હોય છે.  વળી, મુખ્ય વક્તા કોણ હશે તેનો પ્રચાર પણ અગાઉથી કરવામાં આવે છે.  પરંતુ છેલ્લી ક્ષણે નેતાજીને કંઈક જૂની ટવીટ મળી અને તેણે આવવાની ના પાડી તો   પરિણામેસ્વરૂપ, મીડિયા સંસ્થા પીડાય છે અને આજના સમયમાં આવા ઘણા બધા નેતાઓ છે.  આ કારણ છે કે મોટાભાગની મોટી સંસ્થાઓએ કડક સોશિયલ મીડિયા માર્ગદર્શિકા લાગુ કરી છે.

બિગ બોસની નજર બધે જ છે 

હકીકતમાં, સોશિયલ મીડિયાના આ યુગમાં અને ખાસ કરીને હાલની સરકારમાં, ભલે તે મોટા હોય કે નાના, ઘણા પત્રકારોના ટ્વિટર હેન્ડલ ઉપર નજર રાખવામાં આવે છે.  જો તમે ધ્યાન આપો, તો તમે જોશો કે આજની તારીખમાં નાના મીડિયા સંગઠનોના સંપાદકો અને પત્રકારો તેમના મંતવ્યો વ્યક્ત કરવામાં વધુ આક્રમક હોય છે .  એક કારણ એ છે કે નવા અને નાના પ્લેટફોર્મ ભાગ્યે જ આવા કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે, બીજી તરફ, મોટા માધ્યમોના સંગઠનોના પત્રકારોની ટ્વિટ્સ, રાજ્ય, કેન્દ્ર સરકારો અને પક્ષો દ્વારા કાર્યક્રમનો સમય આવતાની સાથે નજર રાખવામાં આવે છે અને સૂચિ સામે રાખે છે અને કહે છે કે અમે તમારા કાર્યક્રમમાં ભાગ લઈ શકતા નથી કારણ કે તમારા પત્રકારો અમારા વિશે સારું નથી લખતા . તો  કલ્પના કરવા જેવી બાબત એ છે કે કોઈ  કંપની રિપોર્ટરનું ટ્વિટ અથવા તેના કલમની ધાર વિષે વિચારશે કે   તે કરોડોનો નફો કરશે?

આનો ઈલાજ શું ? 

 ઘટનાઓના આ વલણથી દેશના મોટા મીડિયા સંગઠનોની ધાર નબળી પડી છે.  આજે તમારે કોઈ મોટી સંસ્થામાં નોકરી મેળવતા પહેલા સોશિયલ મીડિયા માર્ગદર્શિકા પર સહી કરવી પડે છે  અને એવા ઘણા દાખલા છે કે જ્યાં તમે ટ્વીટ કરો છો અને તે કોઈને ખૂંચે છે તો પછી તેને સોશિયલ મીડિયા માર્ગદર્શિકાનું ઉલ્લંઘન માનવામાં આવે છે અને EMI ના ભાર હેઠળ દબાવવામાં આવે છે એવી પરિસ્થિતિ માં ક્રાંતિ લાવવા માંગતો એક પત્રકાર બેરોજગાર થઇ જાયે છે  .આવી સ્થિતિમાં, મીડિયા કંપનીઓ સમજે  છે કે આવી નીતિને કારણે, તેમનું પોતાનું નુકસાન વધુ થઈ રહ્યું છે.  આવી ઘટનાઓની સંખ્યા કાં તો ઘટાડવી જોઈએ અથવા એવી રીતે થવી જોઈએ કે જે પ્રસંગો ફક્ત નેતાઓ અને મંત્રીઓનું મંચ ના રેહવું જોઈએ અને જો કોઈ નેતા સમારોહમાં ભાગ લેવાનું વચન આપીને છેલ્લી ક્ષણે ટ્વિટનું  બહાનું કાઢે તો આ વાચકો અને શ્રોતાઓ સુધી  આ વાત પોહંચાડવી  જોઈએ અને સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે , તમારી તાકાત તમારા પત્રકારોની કલમથી છે, જો તેમની કલમ નબળી પાડવા માં આવશે તો તમે પણ એટલા જ નબળા થઇ જશો સોશિયલ મીડિયા પર કેટલીક માર્ગદર્શિકા હોઈ શકે છે, પરંતુ સંસ્કારી ભાષામાં ટીકાથી કોઈપણ માર્ગદર્શિકાનું ઉલ્લંઘન નથી થઇ શકતું. 

Journalist, covering Congress and Parliament from 13 years

Your email address will not be published. Required fields are marked *