ઈંદિરા ગાંધીએ મૃત્યુ પહેલાં રાજીવ વિશે ઝૈલ સિંહને શું કહ્યું હતું?

| Updated: July 17, 2021 4:56 pm

કહેવાય છે કે પોતાની હત્યાના થોડા દિવસો અગાઉ જ ઇંદિરા ગાંધીને પોતાના પરના જોખમનો અંદાજ આવી ગયો હતો. તેમણે તત્કાલિન રાષ્ટ્રપતિ જ્ઞાની ઝૈલ સિંહને કહ્યું હતું કે, “મને કંઈ થઇ જાય તો મારા દીકરા રાજીવ ગાંધીને શપથ અપાવી દેજો.”

લેખક અને કોલમિસ્ટ વીર સંઘવીએ પોતાની ટૂંક સમયમાં પ્રકાશિત થનારી આત્મકથા “A Rude Life: The Memoir” (પેંગ્વિન વાઈકિંગ)માં લખ્યું છે કે ઝૈલ સિંહે તેમને કહ્યું હતું કે ઇન્દિરા ગાંધી ઓપરેશન બ્લૂ સ્ટાર પછી પોતાનો જીવ ખતરામાં છે તે વિશે અવગત હતા. તેથી ઝૈલ સિંહે “કોંગ્રેસના લોકોને કંઈ કરવાની તક મળે તે પહેલા રાજીવને શપથ અપાવવા માટે કહ્યું હતું.”

વીર સંઘવી ત્યારે મુંબઈના એક મેગેઝિન ‘ઇમ્પ્રિન્ટ’ના સંપાદક હતા. ઝૈલ સિંહનો રહસ્યસ્ફોટ આશ્ચર્યચકિત કરનારો છે કારણ કે રાષ્ટ્રપતિ તરીકેના કાર્યકાળમાં ઝૈલ સિંહના રાજીવ ગાંધી સાથેના સંબંધો સારા ન હતા. કહેવાય છે કે એક વખત તો રાષ્ટ્રપતિએ રાજીવ સરકારને બરખાસ્ત કરવાનું પણ નક્કી કરી લીધું હતું, જેના કારણે અભૂતપૂર્વ બંધારણીય સંકટનું નિર્માણ થાય તેમ હતું.

ઝૈલ સિંહ પાસે એ બાબતની પણ સ્પષ્ટતા હતી કે રાજીવ તેમને કેમ પસંદ નહોતા કરતા. “ઇંદિરા ગાંધી તેમના કરતા પ્રણવ મુખર્જી અને આર કે ધવન પર વધારે ભરોસો કરતા હતા. તેથી રાજીવ તેમને પણ નફરત કરતા હતા.”

વીર સંઘવીએ ઝૈલ સિંહ સાથેની એક રસપ્રદ ઘટનાનું વર્ણન કર્યું છે. વીરે રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં તેમના અંગત ખંડનું વર્ણન કર્યુ છે. “ઝૈલ સિંહ એક પથારી પર બેસી ગયા. તેમણે પોતાની પાઘડી ઉતારી દીધી, ત્યારે તેઓ નબળા અને અસહાય દેખાતા હતા. તેઓ વિશ્વના સૌથી મોટા લોકતંત્રના રાષ્ટ્રપતિ જેવા નહોતા લાગતા. તેઓ આગળ લખે છે, “તેમણે જણાવ્યું કે તેમણે કેવી રીતે રાજીવને શપથ લેવડાવ્યા હતા.”

તેમણે કહ્યું કે શ્રીમતી (ઇંદિરા) ગાંધીએ મને કહ્યું હતું કે જો મને કંઈ થાય તો (અને તેઓ જાણતા હતા કે તેમના જીવ પર ખતરો છે) કોંગ્રેસ કંઈ કરે તે પહેલા તેમણે રાજીવને શપથ લેવડાવવાના રહેશે.”

31 ઓક્ટોબર , 1984ના રોજ ઇંદિરા ગાંધીના સુરક્ષા કર્મચારીઓએ તેમના નિવાસસ્થાને જ તેમની હત્યા કરી દીધી, ત્યારે જ્ઞાની ઝૈલ સિંહ યમનમાં હતા. દિલ્હીથી એક ફોન આવ્યો. તેમને ઘટનાની જાણ કરવામાં આવી અને તેમને તાત્કાલિક પરત આવવા માટે જણાવાયું હતું.

ઝૈલ સિંહનું વિમાન પાલમ એરપોર્ટ પર ઉતર્યું તે પહેલાં એવી ચર્ચા ચાલતી હતી કે કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા પ્રણવ મુખર્જી વડા પ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. મુખર્જીને સત્તાવાર રીતે ઇન્દિરાના મંત્રીમંડળમાં બીજા ક્રમના મંત્રીનો દરજ્જો હાંસલ હતો. મુખરજીને 1984માં રાજીવ પ્રત્યે કથિત “અનાદર” બતાવવા બદલ કોંગ્રેસમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા હતા. પાછળથી પોતાના સંસ્મરણોમાં મુખર્જીએ આખા એપિસોડને “ગેરસમજનો કિસ્સો” ગણાવ્યો હતો. 1988 માં રાજીવે તેમને કોંગ્રેસમાં પાછા લીધા ત્યારે આ વાત સ્પષ્ટ થઈ ગઈ.

વીર સંઘવી સાથે વાત કરતી વખતે ઝૈલ સિંહે સ્વીકાર્યું કે તેમને દિલ્હીમાં શેરીઓમાં બહાર નીકળવાની અને શીખોને આશ્વાસન આપવાની મંજૂરી ન હતી. ઝૈલ સિંહના કહેવા પ્રમાણે, “તેઓ (શાસક પક્ષ) ઇચ્છતા ન હતા કે તેઓ શું થઇ રહ્યું છે તે જુએ. સરકારને ડર હતો કે તેઓ બહાર આવશે અને ક્યાંક જાહેરમાં એવું ન કહી દે કે શીખોનો નરસંહાર કરવામાં આવી રહ્યો છે.” તેમણે વીરને પૂછ્યું, “જો મેં રાજીનામું આપ્યું હોત, તો આ સરકાર (રાજીવ શાસન) કેટલો સમય ટકી શકી હોત?”

વીર સંઘવીએ ચંદ્રશેખર સાથે ઝૈલ સિંહ વિશેની વાતચીત પણ વર્ણવી છે, જેઓ પાછળથી વડા પ્રધાન બન્યા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રપતિની વેદના કોઈ સામાન્ય નહોતી. ચંદ્રશેખરના પુત્રનો એક શીખ મિત્ર હતો જે શીખ વિરોધી રમખાણો દરમિયાન ખતરામાં હતો. ચંદ્રશેખરે તુરંત નરસિંહ રાવ (તત્કાલિન ગૃહમંત્રી)ને બોલાવ્યા અને પૂછ્યું કે શું તેઓ તેમના પુત્રના મિત્ર મુજબ જે વિસ્તારમાં શીખોનો નરસંહાર કરવામાં આવી રહ્યો છે તે વિસ્તાર માટે પોલીસ સુરક્ષાની વ્યવસ્થા કરી શકે, જેથી તે પોલીસ સુરક્ષા હેઠળ રહી શકે અને પરિવાર ચંદ્રશેખરની પાસે આવી શકે? “રાવે જવાબ આપ્યો, ના- ના. આ ખૂબ જ ખતરનાક છે. તમારા દીકરાને કહો કે કોઈ પણ શીખને પોતાના ઘરમાં શરણ ન આપે. તે ખૂબ જ જોખમી છે.”

વીરના સંસ્મરણો આવી ટૂંકી વાર્તાઓ, પ્રસંગો અને રત્નોથી ભરપૂર છે. તેમાંથી એક વાત પૂર્વ વડાપ્રધાન ચંદ્રશેખરના હરિયાણામાં આવેલા “ભોંડસી આશ્રમ” વિશે છે. 1991ની શરૂઆતની આ વાત હતી, જ્યારે કોંગ્રેસના બાહ્ય ટેકા સાથે ચંદ્રશેખર વડાપ્રધાન હતા. ઉજ્જડ, ખડકાળ અને નિરુત્સાહ ભોંડસીને એક સ્વપ્નિલ બનાવી દેવાયું હતું. દિલ્હીથી મુસાફરી કરીને આવનારા લોકો માટે અહીંના પર્વતો અને તળાવોની તાજી હવા ટોનિકની જેમ કામ કરતા હતા.

પ્રોટોકોલ મુજબ વડા પ્રધાન સૌથી છેલ્લે પહોંચ્યા. તેથી ચંદ્રશેખરના આગમનની થોડી મિનિટો પહેલા રાજીવ ડ્રિંક કરવાની જગ્યાએ પહોંચ્યા (તેમણે સોડા વોટર લીધું). જ્યારે કેટલાક લોકોએ આ “આશ્રમ”ને પાર્ટીઓ અને સત્તાવાર મેળાવડા માટે ચંદ્રશેખરના પ્રિય સ્થળ તરીકે વર્ણવ્યું, ત્યારે રાજીવે તેમની સામે શંકાથી જોયું.

આ બાબતે રાજીવે કહ્યું, “આ આશ્રમ નથી. આ એક ક્લબ છે.” તેમણે આટલું જોરથી કહ્યું કે આસપાસના દરેક લોકો તેને સાંભળી શકે. પછી વીર સંઘવી ચંદ્રશેખરના બચાવમાં ધીમા અવાજે કંઇક બોલ્યા. તે સાંભળીને રાજીવે કહ્યું, બ્રેઝનેવ વિશેની વાર્તા સાંભળી છે? “રાજીવના” ટુચકાઓ “આજે પણ પ્રસ્તુત છે. તે આ મુજબ છે:

એકવાર બ્રેઝનેવની માતા તેમને મળવા પહોંચી. બ્રેઝનેવે પોતાની માતાને કહ્યું કે તેમણે તેના પર ગર્વ કરવો જોઈએ. તેમણે માતાને પોતાનું સત્તાવાર નિવાસસ્થાન દેખાડ્યું. તેની ઘણી ફેન્સી કાર પણ બતાવી. રહેવા માટેના તમારા વૈભવી ખંડ દેખાડ્યા. બ્રેઝનેવની માતા આશ્ચર્યચકિત થઇ ગયા. તેઓ રડવા લાગ્યા. બ્રેઝનેવે આશ્ચર્યપૂર્વક પૂછ્યું, “મા, તને મારા પર ગર્વ નથી થતો?” આ સાંભળીને માતા બોલી “ઓ લિયોનીદ, સામ્યવાદીઓ પાછા આવશે તો તારું શું થશે?”

હર્ષદ મહેતા કૌભાંડ અંગે પણ વીરે ઘણી વિગતો આપી છે. મહેતા સ્ટોક બ્રોકર હતા, જેને મીડિયા દ્વારા ધ બીગ બુલનું નામ અપાયું હતું. અખબારો અને સામયિકોની કવર સ્ટોરીઝમાં તેમને પ્રતિભાશાળી તરીકે માન મળતું હતું. 1992-93 સુધીમાં મહેતા પર બેંકોની સાથે છેતરપિંડી કરવાનો અને બજારોમાં હેરાફેરી કરવાનો આરોપ લાગી ગયો હતો, જેને હર્ષદ મહેતા કૌભાંડ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. બજાર અચાનક તૂટી પડ્યું અને તેજીના દિવસોમાં મધ્યમ વર્ગે જે રોકાણ કર્યું હતું તે ધોવાઈ ગયું.

મહેતાએ વડાપ્રધાન પી વી નરસિંહા રાવ પર વ્યક્તિગત રીતે રૂ .1 કરોડની લાંચ લેવાનો આરોપ મુક્યો હતો. ત્યારબાદ એક મોટી ચર્ચા એ હતી કે એક કરોડ રૂપિયા સુટકેસમાં સમાવી શકાય કે નહીં. મહેતાએ કથિત રીતે રાવને વડા પ્રધાન નિવાસસ્થાનની અંદર નાણાં આપ્યા હોવાનું કહેવાતું હતું.

વીર સંઘવી નવી દિલ્હીના રેસકોર્સ રોડ પરના વડા પ્રધાનના નિવાસસ્થાનથી પરિચિત હતા. તેથી તેમણે મહેતાની બારીકાઈથી પૂછપરછ કરી. વીર લખે છે, “તેમની પાસેથી જ્યારે આ મુલાકાતનું દરેક વિવરણ મેળવવામાં આવ્યું, એટલે સુધી કે રેસકોર્ડ રોડ પર રિસેપ્શન દ્વારા જારી કરવામાં આવેલું વિઝિટર પાસ તેમને દેખાડ્યું, તો હું સમજી ગયો કે તેઓ સાચું બોલતા હતા. તેઓ સ્પષ્ટ રીતે ત્યાં હતા અને રાવને મળ્યા.” પછી તેમણે સવાલ કર્યો, “પરંતુ શું તેમણે રૂપિયા આપ્યા હતા?”

પોતાનો મુદ્દો સાબિત કરવા માટે તેમણે એક સૂટકેસ માંગી, એ જાણવા માટે કે એક કરોડ રૂપિયા સુટકેસમાં આવી શકે કે નહીં? ત્યારબાદ આ જ પ્રકારની બીજી સૂટકેસ અને એક કરોડની રોકડની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. એક જ સૂટકેસમાં આટલા પૈસા લઇ જવાનું ખરેખર શક્ય છે એ દેખાડવા માટે એક વીડિયો શૂટ કરવામાં આવ્યો.

રાવ શાંત રહ્યા અને 1996માં વડાપ્રધાન તરીકેનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યો, જ્યારે હર્ષદ મહેતા બરબાદ થઈ ગયા. 2001માં તેમનું મૃત્યુ થયું ત્યાં સુધી નવ વર્ષ તેમની સામે કેસ ચાલ્યો હતો.

A Rude Life: The Memoir પ્રકાશકઃ પેંગ્વિન રેન્ડમ હાઉસ

Your email address will not be published. Required fields are marked *